Zondebok of spiegel?

Hoe lastige dynamieken ons uitnodigen om dieper te kijken dan de schuldvraag.

De valkuil van een etiket 

De laatste tijd horen we de term 'toxisch leiderschap' opvallend vaak. Het is een term die ons helpt om iets te benoemen dat we moeilijk vinden om te verdragen. Het geeft houvast: daar zit het probleem, bij die persoon.

Toch schuilt daar ook een valkuil in. Wanneer we iemand het etiket 'toxisch leider' opkleven, maken we van die persoon een zondebok. We schuiven de pijn en de last naar buiten, en reduceren een complex samenspel van relaties tot één duidelijke schuldige. Het biedt helderheid, door juist datgene weg te laten wat het wezenlijk maakt.

Van schuldige naar spiegel 

Wat als we diezelfde situatie nu als spiegel zouden zien? Een spiegel die iets laat zien over onszelf, ons team, onze cultuur, onze organisatie. Dan opent zich een ander gesprek: niet langer 'wie is hier toxisch?', maar 'wat komt er via dit gedrag aan de oppervlakte? Welke spanningen worden hier zichtbaar? Wat is nog niet gezegd of erkend?'

In recente trajecten waarbij we betrokken waren, startte de vraag vaak vanuit de ervaring van toxisch leiderschap. In de loop van het proces werd duidelijk dat het niet enkel ging over de persoon die dit label kreeg. Het ging net zo goed over de manier waarop macht en verantwoordelijkheid verdeeld waren, over onuitgesproken verwachtingen en aannames binnen het team, over hoe we met elkaar samenwerken, over hoe de Raad van Bestuur zelf met elkaar en met spanning omging. Het zogenaamde toxische gedrag bleek een uiting van een bredere onderstroom die gehoord wilde worden.

Daarmee willen we niet ontkennen dat er gedrag is dat schade veroorzaakt en grenzen overschrijdt. Maar zodra we het vastpinnen op één individu, sluiten we de deur naar wat er werkelijk aan de orde is. Dan verliezen we de kans om dieper te kijken.

Ruimte scheppen voor echte dialoog 

De weg vooruit vraagt om meer dan labels. Het vraagt om het opzetten van diepgaande dialoog. Een dialoog die niet stopt bij meningen en standpunten, maar waar ruimte ontstaat voor echte ontmoeting en wederzijds begrip. Dat kan alleen wanneer er een veilige context wordt gecreëerd: een bedding waarin mensen hun aannames durven bevragen, kwetsbaarheid kunnen tonen, en bereid zijn om de perspectieven van anderen echt te horen.

Zo’n proces kost tijd en aandacht. Het vraagt de moed om vertraging toe te laten, om eigen overtuigingen naast die van anderen te leggen en samen te onderzoeken hoe de verschillende perspectieven zich tot elkaar verhouden. Precies in dat proces kan iets nieuws ontstaan: inzicht, verbinding, en de mogelijkheid om keuzes te maken die verder reiken dan het toewijzen van schuld.

Voorbij de zondebok, richting gedragen keuzes

En ja, soms betekent dat uiteindelijk dat er drastische beslissingen nodig zijn. Een afscheid, een herstructurering, een duidelijke breuk. Maar wanneer die keuzes voortkomen uit een doorleefd proces, worden ze gedragen door begrip en verantwoordelijkheid. Vaak zien we echter het omgekeerde gebeuren: dat onbeslistheid te lang blijft hangen, waardoor de opgebouwde spanning plots gecompenseerd wordt met snelle, krachtige ingrepen. Die voelen daadkrachtig, maar missen vaak de diepgang om het onderliggende probleem echt op te lossen.

Embracing human complexity betekent voor ons dan ook: de neiging weerstaan om complexe dynamieken te reduceren tot iets hapklaar. Het vraagt moed om de gelaagdheid te erkennen, om de spiegel ter harte te nemen en verantwoordelijkheid op te nemen in plaats van de last bij één iemand neer te leggen.

Misschien is dat wel de uitnodiging voor elke leider, elk team en elke Raad van Bestuur: voorbij de zondebok durven kijken en de spiegel gebruiken om zicht te krijgen op wat er werkelijk speelt – en van daaruit de keuzes te maken die nodig zijn.

Joris VD - september 2025